Dünyayı eboladan kurtaracak makaleyi yazdılar ama basıldığını göremediler: Bilim dünyasını ağlatan ölüm

Çağrı Mert Bakırcı’nın Evrim Ağacı’nda 2014 yılında kaleme aldığı ve platformda yayımlanan arşiv yazısı, bugün Evrim Ağacı’nın sosyal medya hesapları üzerinden okurlara yeniden hatırlatıldı. Paylaşılan metin, 2014 yılında tüm dünyada büyük bir korkuya yol açan Ebola salgını döneminde yaşanan trajik bir kaybı ve bilimin bu salgınla mücadelesini gözler önüne seriyor.

O dönem Batı Afrika’yı etkisi altına alan salgın, bölgede fedakarca görev yapan doktor, hemşire, araştırmacı ve laboratuvar teknisyenlerinin yaşamına mal olmaya devam ediyordu. İlk Ebola vakasının kayıtlara geçtiği Sierra Leone’deki Kenema Devlet Hastanesi’nde, aralarında hemşire ve doktorların da bulunduğu yirmiden fazla sağlık personeli görev şehidi olmuştu.

Kenema Devlet Hastanesi, 28 Ağustos 2014 tarihinde dünyanın en saygın bilimsel dergilerinden Science’ta basılan “Genomik inceleme Ebola virüsünün 2014’teki salgın sırasındaki kökenini ve yayılımını aydınlatıyor” başlıklı makalenin veri tabanını oluşturan örneklerin toplandığı merkezdi.

Büyük bir özveriyle hazırlanan bu çalışmanın arkasındaki 58 yazardan 5’i, araştırmalar sırasında bizzat Ebola virüsüne yakalanarak hayatını kaybetti. Bir diğer yazar ise virüs dışı nedenlerle yine çalışma sürecinde yaşamını yitirdi. Bilim insanları, hayatlarını kaybettikleri bu makalenin basıldığını göremedi.

Makalenin sonuna eklenen hüzünlü notta şu ifadelere yer verilmişti:

Anısına: Trajik bir şekilde, Sierra Leone’deki halk sağlığına ve araştırma çabalarına müthiş katkılarda bulunmuş 5 eş yazarımız, çalışmaları sırasında Ebola Virüsü Hastalığı’na yakalanarak, bizler bu makeleyi henüz yayınlayamamışken, hastalıkla mücadelelerini kaybetmişlerdir. Bu makaleyi onlara adıyoruz.”

İnsanlık adına canlarını ortaya koyan ve Evrim Ağacı’nın paylaşımıyla anıları yeniden tazeleyen o isimler şunlardı:

Mbalu Fonnie (Hemşire)

Alex Moigboi (10 yıllık deneyimli hemşire)

Alice Kovoma (6 yıllık deneyimli hemşire)

Mohamed Fullah (Doğu Politeknik Üniversitesi’nde 10 yılı aşkın süredir görev yapan laboratuvar tteknisyeni)

Sheik Humarr Khan (Lassa Sıtması programı ulusal direktörü ve viral ateş uzmanı)

Sidiki Saffa (20 yıl deneyimli laboratuvar teknisyeni)

Yazıda, hayatını kaybeden bilim insanlarının yürüttüğü bu çalışmanın evrimsel biyoloji açısından taşıdığı hayati değere dikkat çekiliyor. Ölümcül bir virüsün kökenini ve yayılım sürecindeki mutasyonlarını anlamak, bilim insanlarının gelecekte virüsün izleyebileceği yolları tahmin etmesini sağlıyor. Virüsün evrimsel geçmişini incelemeden tedavi bulmaya çalışmak, hiç bilinmeyen bir şehrin labirentlerinde körü körüne bir hedefi aramaya benzetiliyor.

Science dergisinde yayımlanan makalede uzmanlar, virüsün genetik haritasına dair şu teknik verileri paylaşmıştı:

“Daha önceki salgınlardan toplanan 20 genomun filogenetik analizi, 2014 Batı Afrika virüsünün muhtemelen Orta Afrika’dan, son 10 yıl içerisinde yayıldığını gösteriyor. Diğer ebolavirüs genomları ile ıraksamayı kullanarak bir filogeni haritası çıkarmak sıkıntılıdır. Ancak en eski ebola salgınlarının kökenlerini çıkardığımızda, örnekleme zamanıyla kökten uca mesafe arasında güçlü bir ilişki olduğu ortaya çıkmaktadır.”

“Salgının yer değişme tipi mutasyon oranı her yıl nükleotit bölgesi başına 8×10-4’tür. Bu da, en son yayılan 3 salgının hepsinin ortak bir atadan, muhtemelen yaklaşık olarak 2004 yılında yayıldığını göstermektedir. Bu durum, her bir salgının kendi doğal rezervuarı içerisindeki viral popülasyon içerisindeki aynı genetik varyasyondan, birbirinden bağımsız zoonotik olaylar olduğu hipotezini desteklemektedir.”

Evrimsel analizler sayesinde virüsün yayılım patikasının çözüldüğü ve bu disiplin olmadan yürütülecek tedavi arayışlarının çok daha uzun, masraflı ve ölümcül olacağı vurgulanıyor. Çağrı Mert Bakırcı, 2014 tarihli makalesini bitirirken insanlık adına canlarını feda eden bilim insanlarını derin bir onurla andıklarını belirterek, bu trajik ama gururlu tablonun akıllara usta şair Nazım Hikmet Ran’ın “Yaşamaya Dair” şiirini getirdiğini ifade ediyor.